Επιστημονικός Πολιτισμός και Σχολείο, του Σπυρου Τζαμαρία


shapeimage_1 Με εντυπωσιάζει η πολεμική που εξαπολύουν οι νεοφιλελεύθεροι “εραστές της αριστείας” εναντίον κάθε εξαγγελίας ή ακόμα και σκέψης που διατυπώνεται από τον Υπουργό Παιδείας. Δεν εντυπωσιάζομαι από την έλλειψη πολιτικού ήθους όσο εντυπωσιάζομαι από την κενότητα λόγου, σε ουσία και επιχειρήματα. Στην προπαγάνδα τους εκμεταλλεύονται αντιλήψεις που έχουν, χρόνια τώρα, επιβληθεί στην κοινωνία. Αντιλήψεις για την Παιδεία – την Εκπαίδευση – την Μόρφωση – την Επιστήμη που εξυπηρέτησαν τις ανάγκες του καθεστώτος της μεταπολιτευτικής εποχής.

Θεωρώ τη σχέση Πολίτη και Επιστήμης, αυτό που στα επόμενα θα ονομάζω “Επιστημονικό Πολιτισμό”, σχέση κατ’ εξοχήν πολιτική. Επί παραδείγματι, καθορίζεται εν πολλοίς από τον ρόλο που επιφυλάσσει το επίσημο Κράτος για την Παιδεία και την Εκπαίδευση. Στην περίπτωση του δικού μας εκπαιδευτικού συστήματος, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, η Παιδεία έχει εξοβελιστεί από το δευτεροβάθμιο σχολείο προς όφελος της προγύμνασης για εισακτήριες εξετάσεις. Δεν αποτελεί λοιπόν έκπληξη το γεγονός ότι ο λεγόμενος “ακαδημαϊκός πολίτης” αποφοιτά χωρίς Επιστημονική Παιδεία και όσο και εάν φαίνεται υπερβολικό, χωρίς Μόρφωση. Οι εγκύκλιες γνώσεις, πρακτικά, περιορίζονται στο στενό κύκλο των μαθημάτων της κατεύθυνσης που επέλεξε ο μαθητής και στην ύλη που επέλεξε ο αρμόδιος κρατικός φορέας για τις πανελλαδικές εξετάσεις. Αυτός είναι ο τρόπος με το οποίον η μέχρι τώρα επικρατούσα αντίληψη για την Εκπαίδευση θέλει το σχολείο να προετοιμάζει τον νέο Πολίτη προκειμένου να αντεπεξέλθει επαγγελματικά, πολιτικά και ανθρώπινα σε έναν κόσμο που καθοδηγείται από την μεγιστοποίηση του άμεσου κέρδους, με οποιαδήποτε μέσον και χωρίς φειδώ σε ανθρώπινο κόστος. Σε έναν κόσμο όπου η Επιστήμη αντιμετωπίζεται, σχεδόν αποκλειστικά, ως μέσον και δύναμη παραγωγής άμεσου πλούτου. Βεβαίως δεν πρόκειται για λανθασμένη εκπαιδευτική αντίληψη. Πρόκειται περί συνειδητής επιλογής ενός συγκεκριμένου κοινωνικού συστήματος. Επιλογής που εντάσσεται στο πλαίσιο της γνωστής ρετσέτας εξουσίας: “όσο λιγότερα αντιλαμβάνεται ο υπήκοος τόσο πιο εύκολα χειραγωγείται”. Υπό αυτό το πρίσμα, είναι πλήρως ερμηνεύσιμη η απαίτηση των νεοφιλελεύθερων υποστηρικτών του καθεστώτος συστήματος εκπαίδευσης, δηλαδή για δήθεν υψηλό επίπεδο σπουδών σε μερικά, ειδικά ή πρότυπα σχολεία ή/και ΑΕΙ και για την απαξίωση των υπολοίπων σχολείων.

Θα ήθελα επιπλέον να παρατηρήσω πως οι περισσότεροι υποστηρικτές του συστήματος, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, ορίζουν ως “πρότυπο σχολείο” εκείνο τον οργανισμό που θα μεγιστοποιεί τις πιθανότητες των αποφοίτων του να εισέλθουν στις πανεπιστημιακές σχολές “υψηλής ζήτησης”. Επί της ουσίας, δεν τους ενδιαφέρει ως απόλυτη αξία η παρεχόμενη Μόρφωση αλλά συνεχίζουν να περιορίζουν το αντικείμενο του σχολείου σε ότι έχει χρηστική αξία για τις εισαγωγικές εξετάσεις στα ΑΕΙ. Αξίζει λοιπόν να θυμηθούμε πως ο Πλάτωνας (στην Πολιτεία, βιβλίο Ζ) παρουσιάζει τον Σωκράτη να ρωτάει τον Γλαύκωνα, αν νομίζει πως η αστρονομία θα πρέπει να αποτελεί μέρος των προπαιδευτικών σπουδών των βασιλέων-φιλοσόφων. Ο Γλαύκων φαίνεται να συναινεί και δικαιολογεί την συναίνεσή του ως εξής: “Γιατί το να παρατηρεί κανείς με μεγαλύτερη ακρίβεια τις χρονικές περιόδους, τους μήνες και τα χρόνια, είναι κάτι που χρειάζεται όχι μόνο στη γεωργία ή στη ναυτιλία αλλά εξίσου και στην πολεμική τέχνη”. Στην συνέχεια ο Σωκράτης εμφανίζεται να κατακεραυνώνει την κοντόφθαλμη, χρησιμοθηρική άποψη του Γλαύκωνα, με την φράση: “Μου αρέσεις που δείχνεις να φοβάσαι τους πολλούς, μην τυχόν νομίσουν ότι βάζεις άχρηστα μαθήματα.”. Βεβαίως η χρησιμότητα της αστρονομίας για τον Πλάτωνα αφορά στο γεγονός ότι η μελέτη των άστρων, όπως και η μελέτη της γεωμετρίας, στρέφει την ψυχή ή λειτουργεί για να στραφεί η ψυχή προς την απόλυτα αλήθεια. Αλλά ανεξάρτητα από την κοσμοθεωρία του Πλάτωνα και τον κόσμο των ιδεών, αξίζει να σημειωθεί ότι ο σοφός μας πρόγονος επισημαίνει πως η άρχουσα τάξη θα πρέπει να εφοδιάζεται με όλες τις γνώσεις και δεξιότητες που απαιτούνται για να ξεχωρίζει ο άρχων την αλήθεια και εξ αυτού να μην είναι χειραγωγήσιμος.

Για ευνόητους λοιπόν λόγους ισχυρίζομαι ότι, το Δημόσιο Σχολείο θα πρέπει να προσφέρει στον νέο Πολίτη τα εφόδια να αντιλαμβάνεται την κοινωνική και φυσική πραγματικότητα, προκειμένου να μην χειραγωγείται, ανεξάρτητα της κατεύθυνσης που επιλέγει για τις μελλοντικές του σπουδές, ανεξάρτητα εάν θέλει να εισαχθεί σε πανεπιστήμιο (και για να μην παρεξηγηθώ, ας επισημάνω το αυτονόητο, ότι δηλαδή να προσφέρει και τα απαραίτητα, προαπαιτούμενα εφόδια για μετέπειτα πανεπιστημιακές σπουδές). Εστιάζοντας στην Επιστημονική Παιδεία του νέου Πολίτη, ισχυρίζομαι επίσης, πως ο μαθητής πρέπει να γίνει μέτοχος του επιστημονικού επιτεύγματος. Δεν προτείνω κανένα νέο μάθημα. Θεωρώ όμως ότι, στην Επιστημονική Παιδεία όπως και στην Δημοκρατική Παιδεία ο μαθητής διδάσκεται από την εμπειρία της συμμετοχής του, μαζί με τον συμμαθητή, τον δάσκαλο τον γονιό και τον γείτονα. Εν ολίγοις πιστεύω, πως ένα δημόσιο σχολείο που ενστερνίζεται τα ιδεολογικά επιτεύγματα του Διαφωτισμού και τα ιστορικά διδάγματα της Νεοτερικότητας θα πρέπει να είναι σε θέση (και να επιδιώκει συνεχώς) να εξηγήσει στους μαθητές του, στους γονείς τους και στην τοπική κοινωνία την ουσία και σημασία του σύγχρονου επιστημονικού επιτεύγματος, π.χ. της ανακάλυψης που βραβεύεται με Nobel ή αντίστοιχα βραβεία.

Βεβαίως, μία τέτοια απαίτηση για το Δημόσιο Σχολείο, προϋποθέτει συγκεκριμένες εκπαιδευτικές πολιτικές, υποδομές, στόχους και προϋπολογισμούς που δεν υπάρχουν γιατί δεν χώρεσαν στα νεοφιλελεύθερα πρότυπα για την κοινωνία. Αλίμονο, η σημερινή κατάσταση της μετατροπής του Λυκείου σε θάλαμο προετοιμασίας πανελληνίων εξετάσεων στερεί από το σχολείο την δυνατότητα συζήτησης για οποιοδήποτε θέμα δεν εμπεριέχεται στην εξεταστέα ύλη! Εάν το Λύκειο δεν αποδεσμευτεί από τις εισαγωγικές εξετάσεις δεν θα είναι δυνατή καμία μετεξέλιξή του. Εάν όμως δεχόμαστε, ότι η Επιστήμη είναι λειτουργία του Ανθρώπου με την οποία κατανοεί το περιβάλλον και επικοινωνεί τότε αποτελεί λειτούργημα του κοινωνικού κράτους η εκλαΐκευση/διάχυση της σύγχρονης επιστημονικής γνώσης στην κοινωνία και η ενίσχυση του επιστημονικού πολιτισμού, αρχής γενομένης από το σχολείο.

Εξ εμπειρίας γνωρίζω πως η διάχυση του επιστημονικού επιτεύγματος και η μεταφορά της νέας γνώσης στο σχολείο δεν είναι εύκολη υπόθεση. Είναι εύκολα να εντυπωσιάσεις το κοινό με μεταφορικό λόγο, για πολλά σύμπαντα και πολλές διαστάσεις, επιμένοντας στο τεράστιο μέγεθος ουρανίων αντικειμένων ή στα ελαχιστότατα μεγέθη του μικρόκοσμου που μελετάμε με τους μεγάλους επιταχυντές, περιγράφοντας φοβερές τεχνολογικές εφαρμογές… αλλά στο τέλος μένει μόνο ο εντυπωσιασμός και διαφεύγει η ουσία. Η σύγχρονη Επιστήμη πρέπει να εισέλθει στο σχολείο ως δραστηριότητα, συνδεδεμένη με τις τυπικές γνώσεις που προσφέρει το σχολείο αλλά με στόχο την εμπειρική επαφή του μαθητή με την μέθοδο να θέτει ερωτήσεις στην Φύση και να απαιτεί απαντήσεις.

Πρόσφατα, παρακολούθησα ως θεατής την επιμορφωτική διάλεξη συναδέλφου μου, σε εκπαιδευτικούς δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, αναφορικά με τα σύγχρονα επιτεύγματα στην Επιστήμη μας. Αναφέρθηκε σε μία από τις σημαντικότερες, σύγχρονες ανακαλύψεις στη Φυσική και Κοσμολογία: ότι η ακτινοβολούσα ύλη (εγώ και εσείς και οτιδήποτε άλλο αντιλαμβανόμαστε στον Κόσμο) αποτελεί μόνο το 4,9% του Σύμπαντος, ενώ το 26,8% αποτελείται από “σκοτεινή ύλη” και το υπόλοιπο 68,3% από σκοτεινή ενέργεια. Τους επεσήμανε πως όλη η Γνώση που απέκτησε ο Άνθρωπος αφορά στο μικρό ποσοστό των 4,9% που φωτοβολεί, ενώ δεν έχουμε καμία πειραματική ή παρατηρησιακή ένδειξη για το τι ακριβώς είναι η σκοτεινή ύλη και ενέργεια. Ωστόσο, συνέχισε, στα πειράματα που εκπονούνται στον μεγάλο επιταχυντή LHC του CERΝ ελπίζουμε να ανακαλύψουμε ένα νέο σωμάτιο, την ύπαρξη του οποίου προβλέπει κάποιο προτεινόμενο θεωρητικό μοντέλο, που θα μας λύσει το μυστήριο. Στο τέλος της διάλεξης, η ουσιαστικότερη ερώτηση προήλθε από έναν νεαρό μαθητή, τον οποίο έφερε μαζί του ο καθηγητής του σχολείου του. Πως είναι δυνατόν, ρώτησε ο μαθητής, το 4,9% του Σύμπαντος που φωτοβολεί και το παρατηρούμε να έχει τόσο μεγάλη πολυπλοκότητα και ομορφιά και η υπόλοιπη ύλη (το 26,8% του Σύμπαντος) να συγκροτείται μόνο από ενός τύπου σωματίδια; Αυτή η ερώτηση, στην οποία δεν μπορώ να απαντήσω, μου θύμισε πως ο Bertolt Brecht παρατηρούσε ότι τρομάζουμε τον κόσμο, δίνοντας την εντύπωση πως σε κάθε ερώτημα έχουμε μία απάντηση και καλά θα κάναμε να φτιάχναμε ένα κατάλογο με ερωτήματα που φαίνονται αναπάντητα. Βρίσκω την προτροπή απολύτως σωστή, όχι μόνο στην πολιτική αλλά και σε κάθε ανθρώπινη αναζήτηση.

Θα θυμάστε βέβαια το ενδιαφέρον με το οποίο αντιμετωπίσθηκε, η ανακοίνωση των επιστημόνων που εκπονούν έρευνα στο CERN για την ανακάλυψη του μποζονίου Brout-Englert-Higgs. Του “σωματίου Higgs” όπως επικράτησε να αποκαλείται. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι Brout και Englert και ανεξάρτητα ο Higgs πρότειναν την ύπαρξη αυτού του σωματιδίου, το 1964, για να ενεργοποιήσει κάποιον θεωρητικό μηχανισμό, ο οποίος θα διευκόλυνε τους θεωρητικούς μας υπολογισμούς. Για 40 χρόνια αποτελούσε έκπληξη το γεγονός ότι, η συμμετοχή αυτού του σωματίου στους υπολογισμούς μας έδινε την δυνατότητα θεωρητικών προβλέψεων για τον μικρόκοσμο, οι οποίες επιβεβαιώνονταν με πειράματα και μετρήσεις πολύ μεγάλης ακριβείας, αλλά το ίδιο το σωμάτιο Higgs δεν είχε ανακαλυφθεί από κανένα πείραμα. Δεν ήταν λίγοι εκείνοι που θεωρούσαν το σωμάτιο Higgs ως βολικό νοητικό “τερτίπι”, για να παρακάμψουμε την αδυναμία μας όσον αφορά στην εκπόνηση θεωρητικών υπολογισμών και ενδεχομένως να μην είχε σχέση με την αντικειμενική πραγματικότητα. Η ανακάλυψη του μποζονίου Higgs, μετά από δεκαετίες ερευνητικής εργασίας χιλιάδων επιστημόνων, πέραν των άλλων, αποτελεί θρίαμβο της ικανότητας του Ανθρώπου να περιγράφει σωστά τον Κόσμο και να προβλέψει φυσικούς μηχανισμούς και διεργασίες για τις οποίες δεν έχει άμεση εμπειρία. Η ανακάλυψη του Higgs ενισχύει την πεποίθηση του Ανθρώπου πως έχει την ικανότητα να διευρύνει συνεχώς την γνώση του και να ανακαλύπτει νέες φυσικές ιδιότητες που διέπουν το Σύμπαν. Πάντα, η νέα γνώση, από τον καιρό του Αρχιμήδη, καταλήγει στην ανάπτυξη νέας τεχνολογίας αλλά συνήθως παραγνωρίζουμε πως η επιστημονική αναζήτηση, ως διαδικασία και αποτέλεσμα, τροφοδοτεί τον Επιστημονικό Πολιτισμό.

Θα έλεγα λοιπόν στον νεαρό φίλο μαθητή, ότι μπορεί να μην ξέρουμε από τι ακριβώς αποτελείται η σκοτεινή ύλη, αλλά να είναι σίγουρος πως η γενιά του θα το ανακαλύψει. Θα έλεγα επίσης πως η ανάπτυξη του Επιστημονικού Πολιτισμού σημαίνει η μετουσίωση σε ανθρώπινη ευτυχία των επιστημονικών θριάμβων της Ανθρωπότητας και όχι σε μέσον παραγωγής περισσότερου πλούτου για τις άρχουσες τάξεις και δυστυχίας για τους λαούς. Το αντίστροφο ορίζει, βεβαίως, την βαρβαρότητα !

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s